​​​​​​​پایگاه اطلاع‌رسانی اسراء: نخستین جلسه از سلسله نشست‌های تخصصی «انسان‌شناسی تربیتی از منظر حضرت آیت‌الله العظمی جوادی آملی (دامت برکاته)» با موضوع «تعامل هویت فراجنسیتی انسان با اصالت جنسیت در تربیت» به همت پژوهشگاه علوم وحیانی معارج، روز چهارشنبه در بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء برگزار شد.

در این نشست، حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر مجید دهقان، عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب، با تبیین مبانی انسان‌شناختی علامه جوادی آملی در مسئله جنسیت، بر ضرورت تفکیک میان هویت انسانی و ویژگی‌های جنسیتی در مطالعات تربیتی تأکید کرد.

وی در ابتدا با تبیین چارچوب بحث خود اظهار داشت: مباحث ارائه‌شده در چهار محور تنظیم شده است؛ نخست، مقدمه‌ای درباره سیر تاریخی مسئله زنان در اندیشه معاصر، سپس تبیین جایگاه و اهمیت اندیشه حضرت آیت‌الله العظمی جوادی آملی در این حوزه، پس از آن بررسی نگرش ایشان به مسئله زن و جنسیت و در پایان، تبیین دلالت‌های این نگرش در عرصه تربیت و دیگر حوزه‌های اجتماعی.

وی با اشاره به پیشینه تاریخی طرح مسئله زنان در ایران گفت: برخلاف تصور رایج، مسئله زنان و حجاب از دوران پهلوی یا پس از انقلاب اسلامی آغاز نشده، بلکه از اواخر عصر قاجار و هم‌زمان با آشنایی ایرانیان با تمدن غرب، به یکی از موضوعات مهم فکری تبدیل شد. انعکاس این مسئله را می‌توان در سفرنامه‌های دوره قاجار، به‌ویژه گزارش‌های سفر به اروپا، و نیز در نشریات عصر مشروطه مشاهده کرد؛ جایی که نحوه حضور اجتماعی زنان در غرب و تفاوت آن با جامعه ایرانی، زمینه‌ساز شکل‌گیری پرسش‌ها و مباحث گسترده شد.

عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب با دسته‌بندی رویکرد اندیشمندان دینی نسبت به مسئله زنان، تصریح کرد: بخشی از عالمان دینی، مسئله اصلی خود را دفاع از دین می‌دانستند و هرگاه آموزه‌ای از دین در حوزه زنان مورد نقد قرار می‌گرفت، در مقام پاسخ‌گویی و دفاع برمی‌آمدند. در مقابل، گروهی دیگر با خودِ مسئله زنان و پرسش‌های برخاسته از آن مواجه شدند و کوشیدند با مراجعه مستقیم به منابع دینی، خوانشی ایجابی و روشمند از جایگاه زن و جنسیت در اسلام ارائه کنند.

وی در ادامه با اشاره به آثار اندیشمندانی همچون علامه طباطبایی و شهید مطهری خاطرنشان کرد: هرچند بخش مهمی از آثار این بزرگان در دفاع عقلانی از دیدگاه اسلام درباره زن شکل گرفته است، اما در برخی آثار، به‌ویژه کتاب مسئله حجاب شهید مطهری، تلاش برای ارائه الگویی کارآمد و قابل زیست برای زنان در جامعه معاصر نیز به‌وضوح دیده می‌شود؛ الگویی که فراتر از دفاع صرف از دین، به دنبال پاسخ‌گویی به نیازهای واقعی زندگی مؤمنانه در شرایط جدید است.

دکتر دهقان تأکید کرد: شناخت این دو رویکرد، مقدمه‌ای ضروری برای فهم اندیشه حضرت آیت‌الله العظمی جوادی آملی است؛ زیرا باید روشن شود که آیا ایشان صرفاً در مقام دفاع از آموزه‌های دینی درباره زنان سخن گفته‌اند یا با رویکردی کاشفانه، در پی استخراج و تبیین دیدگاه اسلام درباره حقیقت زن و نسبت آن با هویت انسانی بوده‌اند. این تمایز، یکی از کلیدهای فهم منظومه فکری ایشان در حوزه زن و جنسیت به شمار می‌رود.

ایشان با تأکید بر لزوم تفکیک لایه‌های مختلف اندیشه در بررسی آرای اندیشمندان دینی اظهار داشت: در تحلیل دیدگاه شخصیت‌هایی مانند حضرت آیت‌الله العظمی جوادی آملی، که هم فقیه، هم مفسر و هم فیلسوف هستند، نباید آرای فلسفی، تفسیری و فقهی را یکسان تلقی کرد؛ زیرا هر یک از این ساحت‌ها بر مبانی و روش‌های استدلالی خاص خود استوار است و ممکن است یک مسئله در هر حوزه، اقتضائات متفاوتی پیدا کند.

وی سپس با تبیین جایگاه آیت‌الله العظمی جوادی آملی در اندیشه معاصر حوزه زنان، ایشان را در کنار شهید آیت‌الله مطهری از مهم‌ترین نقاط عطف این عرصه دانست و گفت: وجه تمایز اندیشه علامه جوادی آملی آن است که برای نخستین‌بار در تاریخ معاصر اندیشه اسلامی، مسئله زن و جنسیت را با رویکردی فلسفی و هستی‌شناختی تحلیل کرده‌اند؛ در حالی که آثار بزرگان پیش از ایشان، هرچند از غنای تفسیری، فقهی و کلامی برخوردار بود، اما فاقد چنین تبیین فلسفی منسجمی در حوزه جنسیت بود.

وی تصریح کرد: در بخش مهمی از اندیشه‌های گذشته، ویژگی‌های جنسیتی در مرکز تحلیل جای داشت و بسیاری از احکام و دیدگاه‌ها بر همین مبنا سامان می‌یافت؛ اما در منظومه فکری حضرت آیت‌الله جوادی آملی، «انسانیت» محور اصلی است و جنسیت در مرتبه‌ای پس از حقیقت انسانی قرار می‌گیرد. از این منظر، زن و مرد در کرامت و کمالات انسانی مشترک‌اند و تفاوت‌های جنسیتی، نافی حقوق و قابلیت‌های انسانی آنان نیست.

حجت الاسلام و المسلمین دهقان با اشاره به تحول ادبیات اندیشه دینی درباره تفاوت‌های زن و مرد خاطرنشان کرد: در برخی آثار متقدم، تفاوت‌های زن و مرد گاه با ادبیات «نقص» تبیین می‌شد، اما شهید مطهری این نگاه را به «تفاوت» تغییر داد و حضرت آیت‌الله جوادی آملی گامی فراتر نهادند و در مواردی، برخی ویژگی‌های زنانه را نه صرفاً تفاوت، بلکه «امتیاز» دانستند؛ از جمله ظرفیت‌های عاطفی و معنوی زنان که در سیر عرفانی و تربیتی می‌تواند نقش‌آفرین باشد.

وی همچنین توجه مستقل به «مردانگی» را از دیگر نوآوری‌های اندیشه آیت‌الله جوادی آملی برشمرد و گفت: برخلاف بسیاری از آثار معاصر که مطالعات جنسیت را صرفاً به زنان محدود کرده‌اند، ایشان ویژگی‌های مردانگی، ابعاد تربیتی آن و نقش آن در مدیریت خانواده و روابط اجتماعی را نیز مورد بررسی قرار داده و از این جهت، افق تازه‌ای در مطالعات جنسیت گشوده‌اند.

​​​​​​​

این استاد حوزه و دانشگاه تاکید کرد: در اندیشه حضرت آیت‌الله جوادی آملی، حقیقت انسان فراتر از جنسیت تعریف می‌شود و زن و مرد در اصل انسانیت، کرامت و قابلیت‌های کمال مشترک‌اند؛ هرچند تفاوت‌های جنسیتی نیز به عنوان واقعیتی اصیل و اثرگذار در حوزه تربیت مورد توجه قرار می‌گیرد.

وی با اشاره به اینکه رویکرد علامه جوادی آملی صرفاً دفاع از آموزه‌های دینی در حوزه زنان نیست، بلکه رویکردی کاشفانه برای استخراج دیدگاه دین درباره انسان و جنسیت است، اظهار داشت: مبنای فلسفی ایشان بر این اصل استوار است که جنسیت از عوارض وجود انسان است، نه از حقیقت و فصل مقوم انسان؛ ازاین‌رو زن و مرد در مسیر کمال انسانی هیچ تفاوتی ندارند.

عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب افزود: در نگاه علامه جوادی آملی، تفاوت‌های زن و مرد به معنای برتری یا کاستی یکی نسبت به دیگری نیست، بلکه هر یک از دو جنس، متناسب با ویژگی‌های وجودی خود از امتیازات و ظرفیت‌های خاصی برخوردارند و این تفاوت‌ها باید در نظام تعلیم و تربیت مورد توجه قرار گیرد.

دکتر دهقان با بیان اینکه تربیت از منظر علامه جوادی آملی نه بر حذف تفاوت‌های جنسیتی و نه بر تقلیل انسان به جنسیت استوار است، تصریح کرد: تربیت مطلوب، ضمن حفظ اصالت هویت انسانی، اقتضائات زنانه و مردانه را نیز به رسمیت می‌شناسد و در عین حال بر پرورش فضائل انسانی مشترک همچون عقلانیت، اخلاق، مسئولیت‌پذیری و معنویت برای هر دو جنس تأکید دارد.

وی همچنین با اشاره به برخی دیدگاه‌های معاصر درباره جنسیت، تفاوت مبنایی اندیشه علامه جوادی آملی با نظریه‌های برساخت‌گرایی جنسیت را تبیین کرد و گفت: از منظر ایشان، هرچند بخشی از تفاوت‌های اجتماعی می‌تواند متأثر از شرایط فرهنگی و تاریخی باشد، اما اصل تفاوت‌های جنسیتی امری واقعی و دارای نقش تربیتی است و نمی‌توان آن را صرفاً محصول فرهنگ یا قراردادهای اجتماعی دانست.

این نشست، نخستین برنامه از سلسله نشست‌های علمی «انسان‌شناسی تربیتی از منظر علامه جوادی آملی» است که به همت پژوهشگاه علوم وحیانی معارج برگزار شد و در جلسات آینده، ابعاد دیگر این منظومه فکری مورد بررسی قرار خواهد گرفت.